را آماده كند . نام اين تهيّؤ و آمادگى « رياضت » است . رياضت براى تحصيل سه هدف است : اول ، دور كردن موانع و شواغل كه در اصطلاح « تزكيه » يا « تخليه » ناميده مىشود ؛ يعنى بايد كوشش كرد و آنچه از غير خدا دل را پر كرده است از دل بيرون كرد ( كلّ ما شغلك عن ربّك فهو صنمك ) « 1 » . دوم اينكه انسان از آن جهت كه تركيبى از عقل و شهوت است و پهنهء وجودش صحنهء كشمكش قواى سفلى و علوى است : جان كشيده سوى بالا بالها * تن زده اندر زمين چنگالها براى اينكه بتواند بدون مزاحم به سوى بالا سفر كند بايد كارى كند كه جنبهء سفلى نفس كه « نفس امّاره » ناميده مىشود مطيع و تسليم جنبهء علوى و عقلى وى گردد كه « نفس مطمئنّه » ناميده مىشود و اگر نه ، دائما در حال كشمكش و رفتن و بازگشتن و ترقّى و سقوط خواهد بود . مولوى داستان معروف مجنون و شتر را براى همين منظور آورده است . سوم لطيف كردن و رقيق كردن روح است تا آمادهء قبول انوار و تجليّاتى بشود . زهد - كه قبلًا شرح داده شد - به هدف اول كمك مىدهد و شخص را نسبت به غير خدا بىاعتنا مىكند و آزاد مىسازد . و براى هدف دوم سه چيز مفيد است : يكى عبادت به شرط آنكه مقرون به تدبّر و انديشه و حضور قلب باشد ( قبلًا اين جهت در فايدهء عبادت گفته شد ) و يكى آهنگ خوش ؛ يعنى سخنى كه در آن سخن معنى نهفته باشد كه لازم است آن معنى به نفس تلقين شود ، اگر چنين سخنى با آهنگ خوش و جذّابى ادا بشود البته از لحاظ تلقينى اثرى مفيد دارد ؛ يكى ديگر هم خود سخن پند است اگر از گوينده‌اى پاك نفس و معتقد شنيده شود ، كه : « سخن كز جان برون آيد نشيند لاجرم بر دل » ( الكلام اذا خرج من القلب دخل فى القلب ) خصوصا اگر از لحاظ بيان ، فصيح و از لحاظ كيفيت اداء ، نرم و نافذ و از لحاظ منطق ، قوى و محكم باشد . هدف سوم كه عبارت بود از كاستن خشونت و غلظت روح و لطيف گردانيدن وى ، مطابق

--> ( 1 ) . [ كشف الخفاء ، ج 2 / ص 168 ، قريب به اين مضمون ] .